Informatie over het Teschemacherorgel
van de Michaëlskerk

Het TESCHEMACHER-orgel van de Michaëlskerk te Oosterland.

Het instrument is een groot en zeer kunstzinnig uitgevoerd huisorgel, gemaakt door Jacob Engelbert Teschemacher in het jaar 1762.

In juni 1990 werd het orgel gedemonteerd en ging de kas naar het meubelrestauratieatelier Berghuis te Voorschoten alwaar onder andere het prachtige wortelnoten beleg opnieuw werd verlijmd. A.H. de Graaf, orgelmaker te Leusden, die dit orgel ook bij de vorige restauratie in 1974 reeds onderhanden had, heeft ook nu het pijpwerk, de balgen en tractuur onderhoud gegeven waarbij een deel van de tractuur vernieuwd is.

Het is verbazingwekkend dat het orgel met zo’n lange en bewogen historie nog vrijwel in de originele toestand verkeert. De orgelwerkgroep als onderdeel van de Culturele Kring Wieringen zal erop toezien dat het orgel ook voor de komende generatie behouden zal blijven en dat nog velen van haar warme klanken zullen kunnen genieten.

Het volgende is een uittreksel uit het boekwerkje: ‘dit wordt gezegd een schoon werk te zijn’, een uitgave van de Orgelwerkgroep Oosterland.

De titel van dit boekje duidt op bewondering, bewondering voor het Teschemacherorgel.

Deze uitspraak komt voor in een handschrift van omstreeks 1815. Het was bedoeld als een aanvulling op het boekje dat de Goudse organist Joachim Hess in 1774 uitgaf onder de titel: "Dispositiën der merkwaardigste kerkorgelen", en droeg dezelfde naam. Het wordt in orgelkringen dan ook "Hess 2" genoemd. Het Teschemacherorgel wordt er in zijn "Velser periode" in beschreven.

Er staat verder:

"Dit orgel heeft eertijds als huisorgel gedient aan ‘t huis van eene aanzienlijke familie, gemaakt door één der beroemdste orgelmakers, Teschemacher in Elberfeld. en door P. Smidt in deze kerk overgebragt".

Het Teschemacherorgel is dus oorspronkelijk voor het huiselijk muciseren gebouwd, zoals dat in de betere kringen in de 17e en 18e eeuw gebruikelijk was. Honderden kleinere en grotere huisorgels vonden in die tijd hun weg van orgelbouwer naar landhuizen en lustplaatsen.

Het is onbekend wie Teschemacher de bouwopdracht gaf, maar dat het een naar vermogen ‘aanzienlijke’ is geweest, staat vast. Immers, de schitterende uitvoering, in wortelnoten- en eikenhout, het fraaie pijpwerk en de uitbundige dipositie van het orgel verraden dat geld blijkbaar geen rol speelde.

Het instrument duikt voor het eerst op in 1806 -44 jaar na de bouw- in een brief die mr. J.S. van de Poll, eigenaar van ‘t Huis ter Spijk te Velsen, schrijft aan de kerkenraad van de Engelmunduskerk aldaar.

Mr. Van de Poll beschrijft daarin "wegens een bijzondere omstandigheid" het orgel in handen te hebben gekregen en biedt het aan als geschenk, mits het goed bespeeld en verzorgd wordt.

De kerkenraad aanvaardt het geschenk dankbaar en laat het orgel in mei van dat jaar door de Goudse orgelmaker J.P. Smit en zoon overbrengen van Rotterdam naar Velsen. Waar het in Rotterdam precies stond is niet duidelijk. Waarschijnlijk was het reeds lang in het bezit van de familie Van de Poll. Het kerkelijk archief van Velsen geeft namelijk aanwijzingen in die richting: "Het was tot dezen tijd toe het eigendom van eene, ook alhier, zeer geëerde Familie".

Ook het feit dat genoemde orgelmaker Smidt het voor de overplaatsing reeds meer dan twintig jaar in onderhoud had, wijst in die richting.

Tot 1902 bleef het orgel in de Engelmunduskerk staan. In dat jaar werd het te koop aangeboden, omdat men in Velsen "wel eens iets anders wilde". Dat ‘anders’ bestond uit een ‘modern’ en groter instrument, met -naar de geest van de tijd- de weke, strijkende stemmen, die zo kenmerkend zijn voor de orgels uit deze periode.

De Nederlands Hervormde Gemeente van het eiland Wieringen was al jarenlang aan het sparen voor een echt orgel dat in de 12^e-eeuwse Michaëlskerk van Oosterland geplaatst moest worden. Rond de eeuwwisseling heerste er op het eiland namelijk een soort orgelkoopwoede. De orgels van de hervormde- en de doopsgezinde kerk van Hippolytushoef en dat van de voormalige kapel van Den Oever stammen alle uit diezelfde tijd. Alleen Oosterland zat nog aan het harmonium gekluisterd.

Toen men via de kerkelijke kanalen van het aangeboden orgel hoorde, reisden enige kerkvoogden met de organist Cornelis Koorn naar Velsen om het orgel te bezichtigen en te bespelen. Men besloot onmiddellijk tot de aankoop van het instrument, het koopcontract werd getekend en voor € 545 was de Michaëlskerk van een eigen instrument verzekerd. In onze tijd is dat geen bedrag om ‘s nachts wakker van te liggen, maar voor de Wieringers van toen, arme boeren en vissers, moet het een reusachtig besluit zijn geweest.

Op het eiland teruggekeerd werd het vervoer van het orgel geregeld. De dorpstimmerman Dirk Bakker maakte de kisten waarin het pijpwerk en andere kwetsbare delen vervoerd moesten worden. Samen met Cornelis Koorn, de grootvader van de huidige organist Kees Klein, reisde hij naar Velsen en demonteerde het orgel. Het tjalkje van Simon Bakker Jbzn. werd volgeladen met het in kisten verpakte orgel en zo voer men over zee naar het haventje van Den Oever. De opbouw van het instrument nam de gehele nazomer in beslag, maar in de maand oktober stond het opgesteld en gestemd op zijn huidige plaats. In diezelfde maand werd het in een kerkdienst op zondagmorgen feestelijk in gebruik genomen.

In de jaren die hierop volgden stond het orgel min of meer vergeten op Oosterland. Ook het feit dat het eiland Wieringen in 1932 uit zijn isolement gehaald werd, door de aanleg van Afsluitdijk en de drooglegging van de Wieringermeer, had geen invloed op de belangstelling van de ‘vaste wal’.

Pas na de oprichting van de ‘Orgelwerkgroep Oosterland’ in 1967 komt er weer leven rond het instrument en krijgt het de aandacht die het verdient. Dan ontstaat ook de wens om tot restauratie te komen van het inmiddels nogal verwaarloosde orgel. Het probleem is natuurlijk geld, er is veel geld nodig!

Binnen de muren van de Michaëlskerk organiseerde de werkgroep demonstraties, concerten en nodigde zij beeldende kunstenaars uit hun werk te exposeren. Een groeiend aantal belangstellenden kwam kijken en luisteren, mee doen aan zang en muziek. De opbrengst van deze evenementen kwam geheel ten goede aan de kas van de orgelwerkgroep. In 1967 was dit € 1,93.

Nu, na 7 jaren keihard werken, is het bedrag, samen met de bijdragen van kerk en het rijk toereikend om het Teschemacherorgel te laten restaureren. Dit dankzij de hulp van velen die getroffen werden door de liefde van mensen voor een instrument. De totstandkoming van deze restauratie is voor de orgelwerkgroep dan ook een zeer belangrijke mijlpaal in haar (zij het nog korte) geschiedenis.

Kees Klein.

De dispositie is in volgorde vanaf het front: